Irena Ładosiówna Irena Wojutycka Irena Górska-Damięcka Krystyna Wydrzyńska Janina Orsza-Łukasiewicz Natalia Gołębska Aleksandra Mianowska Ewa Lassek Barbara Fijewska Nina Burska Krystyna Meissner Halina Auderska Ewa Stojowska Leonia Jabłonkówna Ryszarda Hanin

HyPaTia to feministyczny projekt badawczy, którego celem jest odnalezienie, przywrócenie pamięci, udokumentowanie i upowszechnienie wiedzy o kobietach tworzących historię polskiego teatru.

Służyć mają temu materiały gromadzone na tej stronie - biblioteka dramatów, archiwum osobowe, zbiór tekstów programowych oraz wideoteka rozmów.

 

Teksty,  wycinki i archiwalia są w dalszym ciągu skanowane - będzie ich więc przybywać, a biblioteka i archiwum będą dalej rozwijane. W tej chwili archiwalia i wycinki pochodzą w przeważającej mierze ze zbiorów Pracowni Dokumentacji Teatru Instytutu Teatralnego oraz ze Zbiorów Specjalnych i Dokumentacji Teatru Instytutu Sztuki PAN, a dramaty - ze zbiorów Biblioteki Narodowej, archiwum miesięcznika "Dialog" oraz archiwów prywatnych.

 

Notacje filmowe to własne archiwum HyPaTii.

LOSOWO WYJĘTE Z ARCHIWUM

Maria Wiercińska

Maria Wiercińska

Maria Wiercińska, z Serkowskich (27 II 1902 Łódź - 11 XII 1976 Warszawa), aktorka, reżyserka. Była córką Stanisława Serkowskiego, lekarza, i Wła­dysławy z Frankowskich, żoną Edmunda Wierciń­skiego (zob. t. 1). Od 1915 uczęszczała do Gimn. im. Cecylii Plater-Zyberkówny w Warszawie (matura w 1920). Od 15 VIII do 1 XI 1920 pracowała jako sanitariuszka w szpitalu wojskowym Czerwo­nego Krzyża. Od stycznia 1921 studiowała przez cztery semestry na Wydz. Filozof. Uniw. Warsza­wskiego. Równocześnie kształciła się jeden rok na Kursach Wokalno-Dramatycznych H.J. Hryniewiec­kiej. We wrześniu 1922 została przyjęta do Instytutu Reduty wraz z kilkuosobową grupą studenckiego Koła Sztuki Dram., którym od roku kierował E. Wierciński; poślubiła go 24 VII 1925 i odtąd używała na scenie jego nazwiska. Do zespołu Re­duty należała w Warszawie (1922-25) oraz w Wil­nie (1925-27). Grała, uczestnicząc również w ob­jazdach, ponad dwadzieścia pięć ról, m.in.: Ewę ("Pastorałka"), Marysię ("Pomsta"), Renę ("Lekkoduch"), Wróżkę ("Wyzwolenie"), Marynę ("Wesele"), Donnę An­nę ("Don Juan" J. Zorilli), Ewę ("Sen"), Elwirę ("Cyd"). W sez. 1924/25 była członkiem kierownictwa In­stytutu Reduty. W 1925 uczestniczyła w wyprawie Reduty na Łotwę (Ryga, Dźwińsk, Rzeczyca). Od września 1927, wraz z grupą zbuntowanych redutowców, zaangażowała się na jeden sez. do T. No­wego w Poznaniu. Od drugiej poł. kwietnia do poł. sierpnia 1928 była z tym zespołem pn. Scena Nowa w objeździe (Gniezno, Bydgoszcz, Toruń, Łódź, Warszawa). Od września 1928 z częścią redutowców zaangażowała się do T. Miejskich w Łodzi. W 1930-33 dzieliła wraz z mężem losy grupy osób związanych z L. Schillerem: T. Miejskie we Lwowie (sez. 1930/31, pierwsza poł. 1932), warsz. T. Melodram (jesień 1931) i Nowe Ateneum (sez. 1932/33). W 1927-33 grała ok. czterdziestu ról, m.in. Magdzię ("Maski"), Mirabellę Parwis (Metafizyka dwugłowego cielęcia), Ewę (Śnieg), Anielę ("Dzieje grzechu"), Frankę ("Hinkemann"), Lizę ("Przestępcy"), Klarę i Leonorę ("Dorota Angermann"), Strach ("Kordian"), Bar­barę ("Spór o sierżanta Griszę"), Marię ("Wieczór Trzech Króli, czyli Co chcecie"), Puka ("Sen nocy letniej"), Katty Haris ("Czarne ghetto"), Barbarę ("Ma­jor Barbara"). Na polu aktorskim uzyskała niemało przychylnych opinii, ale nie znalazła satysfakcji; nie zadowalała jej rola aktorki użytecznej. Porzuciła w końcu aktorstwo grając po raz ostatni rolę Marii w "Lekkomyślnej siostrze" w objeździe Reduty (sez. 1934/35). Wielokrotnie tańczyła na scenie dram. (np. w "Fircyku w zalotach", "Śnie nocy letniej") i wykonywała tańce solowe w komediach muz. ("Kró­lowa przedmieścia", "Jak stać się bogatym i szczę­śliwym"). Układała również tańce do kilku przedsta­wień ("Łyżki i księżyc", "Chłopi", "Metafizyka dwugło­wego cielęcia", "Wieczór Trzech Króli"). W sez. 1933/34 prowadziła w Instytucie Reduty w Warszawie kurs techniki tanecznej i tańca artystycznego. Od 1934 poświęciła się wyłącznie działalności recytatorskiej i pedagogicznej. W sez. 1934/35 objęła reżyserię i kierownictwo artyst. działu poranków poetyckich w Reducie, organizowanych przez studenckie Koło Po­lonistów Uniw. Warszawskiego. Poza tym wystąpiła w stu kilkudziesięciu porankach i wieczorach recy­tatorskich wierszy i prozy w teatrach, klubach lit. i artyst., w domach związkowych i więzieniach. Brała udział w wieczorach autorskich wielu znanych pol. poetów i prozaików. Miała także wieczory re­cytatorskie poza Warszawą (Białystok, Zawiercie, Cieszyn, Katowice). Uczyła plastyki ruchowej i ta­necznej na kursach wakacyjnych, m.in. w Krze­mieńcu (1934), Radzyminie (1937), Pszczynie (1938).
W 1938 przewodniczyła jury konkursu recytator­skiego w YMCA. W 1939 uczestniczyła jako re­cytatorka w ogólnopol. zjeździe pisarzy na Zaolziu. Ogłaszała arykuły i rec. na temat tzw. sztuki żywego słowa i t. szkolnego w "Pionie", "Teatrze w Szkole" i "Scenie Polskiej". Uczestniczyła w ponad trzy­dziestu słuchowiskach i audycjach radiowych; 20 III 1935 nadano jej słuchowisko "Niebezpieczne życie" z udziałem S. Jaracza, powtarzane po wojnie w rozgłośni PR w Łodzi (1947) i w Warszawie (1971). W 1936-39 prowadziła na Wydz. Aktorskim PIST-u naukę mówienia wiersza. Podczas II wojny świat. pracowała w Warszawie jako nauczycielka w Szkole Mechanicznej R. Wolframa (1940-41) oraz w Miejskiej Szkole Baletowej (1941-44); uczy­ła języka pol. i techniki wyrazistości scenicznej. Prowadziła też w różnych szkołach zajęcia świet­licowe, wykładała sztukę żywego słowa, udzielała pryw. lekcji retoryki i recytacji. Wykładała również recytację wierszy na wszystkich kursach tajnego PIST-u (1940-44). Zorganizowała ok. stu pięćdzie­sięciu tajnych poranków i spotkań poetyckich w szkołach i mieszkaniach pryw. w Warszawie i na prowincji, z udziałem ponad czterdziestu aktorów, muzyków, prelegentów. Łącznie przygotowała czter­naście programów poetyckich dla ponad siedmiotysiecznej widowni.
Od 1 VIII 1945 należała do zespołu T. Wojska Pol. w Łodzi; kierowała w pierwszym sez. Estradą Poetycką. Z sześciu przygotowanych programów zrealizowała dwa: "Na gruzach dom" oraz "Listy Cho­pina". Jednocześnie wykładała do 1949 na wszy­stkich wydziałach w łódz. PIST i PWST. W 1946-47 przygotowała pięć słuchowisk radiowych, m.in. "Prometeusza w okowach" i "Wandę" C K. Norwida; recytowała też w audycjach radiowych. Prócz tego wykładała i recytowała na kursach nauczycielskich, w domach kultury i świetlicach, udzielała lekcji prywatnych. W 1949-52 pracowała w T. Dramaty­cznych we Wrocławiu jako kier. działu recytacji, a w ostatnim sez. jako reżyser. Opracowała dwa wi­dowiska poetyckie ("Listy Chopina", "Słowacki"), a 25 I 1951 dała prem. "Ślubów panieńskich" i na podstawie tego warsztatu uzyskała "prawo reżyserowania". Re­żyserowała jeszcze we Wrocławiu "W Błędomierzu" oraz "Komedię" A. Korzeniowskiego, w Jeleniej Gó­rze "Intrygę i miłość". Prowadziła też wykłady i ćwi­czenia z aktorami i adeptami; zasiadała w jury konkursów recytatorskich; reżyserowała słuchowiska radiowe. Od 1 VII 1952 była reżyserem T. Pol­skiego w Warszawie. Swą pracę reżyserską w sto­licy inaugurowała pamiętną insc. "Wujaszka Wani" (prem. 24 I 1953 w T. Kameralnym). Na tej scenie przygotowała niemało wybitnych prem.: m.in. "Dom kobiet", "Lato w Nohant", "Matkę" K.Capka, "Norę", "Trąd w pałacu sprawiedliwości", "Dom Bernardy Alba", "Tak jest, jak się państwu zdaje". Gościnnie reżyserowała również w warsz. T. Nowej Warszawy i Ateneum (1953), T. im. Osterwy w Lublinie (1958), cztero­krotnie w T. im. Jaracza w Łodzi (1961-63). Od dyr. T. Polskiego S.W. Balickiego otrzymała 15 III 1963 wykrętnie sformułowane wymówienie pracy od 1 września, które stało się przedmiotem polemik prasowych. W okresie współpracy z T. Polskim odbyła parę podróży artyst. do Moskwy, Kijowa, Leningradu (1954), Londynu (1957), Pragi (1960), Berlina wschodniego (1966). Od końca 1963 reży­serowała gościnnie w T. Rozmaitości w Krakowie ("Nasze miasto", 1963), w T. im. Jaracza w Łodzi ("Wieczór Trzech Króli", "Wassa Żeleznowa", 1964 - nagroda reżyserska Festiwalu Sztuk Ros. i Radziec­kich w Katowicach; "Zmierzch długiego dnia", 1973); w T. im. Bogusławskiego w Kaliszu ("Henryk VI na łowach", 1965), warsz. T. Kameralnym ("Hedda Gabler", 1966), krak. T. im. Słowackiego ("Kosmogonia", 1967), T. im. Osterwy w Gorzowie Wiel­kopolskim ("Fircyk w zalotach", 1968), T. Polskim w Bielsku-Białej (1968), T. im. Osterwy w Lublinie ("W małym domku", 1969), warsz. T. Klasycznym ("Budowniczy Solness", 1971), T. im. Horzycy w To­runiu (1972). Wiele jej przedstawień przenosiła ze scen teatr. na ekran telewizja. Dla Teatru TV reży­serowała: "Śluby panieńskie" (1957), "Wielkiego czło­wieka do małych interesów" (1963), "Ojca" (1967), "Eurydykę" (1968). Nadal współpracowała z PR re­żyserując audycje poetyckie i słuchowiska. Uczest­niczyła wielokrotnie w jury konkursów recytator­skich i t. amat. oraz Kaliskich Spotkań Teatralnych. Wykładała na kursach szkoleniowych SPATiF-u, m.in. była opiekunem Gdańskiego Studia Rapso­dycznego, gdzie prowadziła seminaria (1957-59). Od jesieni 1952 do maja 1970 uczyła w warsz. PWST na Wydz. Reżyserskim i Aktorskim; od 1 VII 1956 jako prof. nadzwyczajny, od 27 XI 1958 jako prof. zwyczajny. Od 15 II 1957 (oficjalnie od 1 IV) do 1 IX 1961 była dziekanem Wydz. Aktorskiego. Przygotowała ze studentami parę publicznych widowisk warsztatowych. W październiku 1966 otrzy­mała Nagrodę Ministra Kultury i Sztuki za dzia­łalność pedagogiczną. Zapisała się w historii tea­tru przede wszystkim jako ofiarny pedagog-społecz­nik oraz utalentowany reżyser. Przygotowała czter­dzieści premier. Była reżyserem "tradycyjnym" t. autorskiego. Najlepiej opanowała warsztat reżyserski na scenie kameralnej, ale do końca pozostała wierna redutowym metodom pracy, odznaczała się nieco­dziennym darem współpracy z aktorem, przy nie­zwykłym dla niego szacunku i trosce. Dojrzewała reżysersko w czasach, gdy t. psychologiczny, in­tymny, teatr myśli i emocji stawał się niemodny, bo przeciwny estetyce imperializmu reżyserskiego i eksperymentom inscenizacyjnym. Rzutowało to wówczas ujemnie na jej pozycję reżyserską w te­atrze, ale mimo to zajmowała w nim miejsce czo­łowe.
Źródło: Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1900-1980 t.II, PWN Warszawa 1994