Gabriela Zapolska

Właściwie Maria Gabriela Janowska, ur. 30 marca 1857 w Podhajcach, zm. 17 grudnia 1921 we Lwowie – aktorka, pisarka, publicystka, przedsiębiorczyni teatralna; jedna z najważniejszych polskich dramatopisarek.
Pochodziła z rodziny ziemiańskiej i otrzymała typowe w tej klasie wykształcenie, początkowo w domu, potem – w Sacré Coeur oraz w prywatnym Instytucie Wychowawczo-Naukowym we Lwowie. (Te doświadczenia przetworzy w jednej ze swoich najgłośniejszych powieści – “Przedpiekle” z 1889 roku). W wieku 18 lat wyszła za mąż za młodego oficera, Konstantego Śnieżko-Błockiego. Małżeństwo rozpadło się wkrótce (proces o jego unieważnienie będzie trwał kilka lat), Zapolska wyjechała do Warszawy, gdzie zadebiutowała na amatorskiej scenie i nawiązała romans z krytykiem teatralnym i dramaturgiem Marianem Gawalewiczem. Wyjechała do Wiednia, by urodzić jego nieślubne dziecko i zerwała z rodziną. Poszukując źródła utrzymania, została aktorką i zaczęła pisać; grała w wędrownych zespołach, występowała m. in. w Krakowie, Lwowie, Poznaniu, a jako pisarka zadebiutowała w 1881 roku nowelą Jeden dzień z życia róży. Współpracowała z lwowską i warszawską prasą jako prozaiczka i dziennikarka, a w 1886 roku sceniczną przeróbką głośnej noweli Małaszka, oskarżanej przez konserwatywnych krytyków o niemoralność i naturalizm, zadebiutuje jako autorka dramatyczna. Ta podwójna rola pisarki i aktorki dobrze się wpisuje w ambiwalencje opisujące jej twórczość i biografię: z jednej strony być może tułaczka po prowincjonalnych scenach nie pozwoliła rozwinąć się w pełni literackiemu talentowi Zapolskiej – pisała zawsze w pośpiechu, jej utwory są niedopracowane i nierówne, z drugiej strony – znajomość reguł sceny, sceniczny słuch dla dialogu – przyczyniły się do sukcesów Zapolskiej jako dramatopisarki. Praca w teatrze dała jej też wgląd w sfery życia społecznego, które byłyby dla niej – jako przedstawicielki klasy społecznej, z której się wywodziła – zamknięte. Nie mogąc odnieść sukcesu w polskim teatrze w 1889 roku, Zapolska wyjechała do Paryża, gdzie m. in. współpracowała z Théâtre Libre André Antoine’a, tam także nie udało jej się jednak przebić; po kilku latach wróciła do kraju, a tu po kilku sezonach na scenie porzuciła ostatecznie karierę aktorską dla literatury. Pierwsze lata dwudziestego wieku są dla Zapolskiej bardzo płodne i przynoszą najważniejsze tytuły i sukces finansowy, ale jej drugie małżeństwo – z galicyjskim malarzem, Stanisławem Janowskim, także się rozpadło. Zapolska zmarła we Lwowie w 1921 roku.
Dorobek literacki Gabrieli Zapolskiej jest bogaty i zróżnicowany; uprawiała różne gatunki i odwoływała się do różnych poetyk (m. in. realizmu, naturalizmu czy symbolizmu). Wśród jej powieści warto wymienić “Kaśkę Kariatydę” (1885–86), “Sezonową miłość” (1904), “O czym się nie mówi” (1909), wśród dramatów – “Małkę Szwarcenkopf” (1887), “Żabusię” (1897), “Moralność pani Dulskiej” (1907). W swojej publicystyce wypowiadała się wprawdzie przeciwko emancypacji kobiet, niemniej w swojej twórczości w dużym stopniu skupia się na kwestii kobiecej – na problemie podwójnej moralności obowiązującej w dziewiętnastowiecznej kulturze i jej społecznych, moralnych, obyczajowych i zdrowotnych konsekwencjach dotykających przede wszystkim kobiety. Jej wkład w rozwój ruchu kobiecego doceniły działaczki kobiece z początku dwudziestego wieku – w takim duchu pisały o niej m. in. Stefania Podhorska-Okołów i Irena Krzywicka.